Styx: Het leven van een Gitane queer in zwart-wit

Na hun tentoonstelling in januari in Grands Carmes reflecteert, Styx (they/them/it), de kunstenaar achter The Stronza Tarot op ambacht, tarot en verzet, vanuit een queer zigeunerperspectief dat witheid en spirituele esthetiek ondergraaft.

Een groot deel van je werk wordt handmatig gedaan — denk aan je linogravures, schilderijen en schetsboeken. Welk onderscheid maak je tussen analoog en digitaal als kunstenaar die werkt met reproduceerbare media?  

Als persoon met een handicap (chronische migraine) werk ik veel met mijn ideeën op mijn iPad vanuit bed tijdens mijn aanvallen. Toch verkoop ik geen digitale tekeningen meer (met uitzondering van fanzines), omdat het voelde alsof ik een soort verbinding verloor met het handmatige aspect. Dat neemt niet weg dat digitaal een waardevol werktuig is, bijvoorbeeld voor zeefdruk of animatie. Wat ik echt interessant vind aan gravure of zeefdruk zijn de fout, de kleine gebreken en de tijd die je nodig hebt om te drukken. Ik spendeer ongeveer 40 minuten aan een enkele afdruk van een A2-gravure, zonder zelfs rekening te houden met de uren die ik nodig heb om het werk te graveren. Door die kleine gebreken is elke afdruk uniek.

Hoe past internet in je visie op zelfpublicatie, en dan vooral wat betreft distributie?  

Internet, vooral Instagram, is jammer genoeg mijn meest effectieve communicatiemiddel. Ik overweeg andere manieren — hoewel mijn handicap me niet toelaat om boekwinkels af te lopen om mijn publicaties te plaatsen.

Welke ruimte zie je voor fanzines in de uitgeverswereld, nu de markt langzaam verzadigd raakt?  

Ik denk dat fanzines altijd hun reden van bestaan zullen hebben. Voor veel makers is er ook de hoop dat er een officiële publicatie uit volgt en daarmee een vorm van stabiliteit. Ik wil dat fanzines toegankelijk zijn, daarom druk ik veel zelf of in zwart-wit. 

Mijn fanzines zijn voor mij persoonlijk mijn levenshoofdstukken — experimenten, soms gedrukt via gravure of handmatige zeefdruk.

Sinds wanneer beoefen je tarot? Hoe ben je begonnen met kaartlezen?  

Ik beoefen tarot al zolang ik me kan herinneren. Maar vijf jaar geleden ben ik er opnieuw serieus mee begonnen.

Marsilio Ficino en zijn netwerk, waaronder Botticelli, waren sterk beïnvloed door het werk van Plato. In de 15e eeuw, bij de oorsprong van het Marseille-tarot, lijkt er een poging te zijn geweest om de platonische filosofie en hedendaagse christelijke ideeën te integreren. Wat is jouw perspectief op het tarot als syncretisch systeem in die tijd — en ook vandaag? Welke tradities volg je? Zijn er tradities die je volledig afwijst?

Ik houd me voornamelijk aan klassieke tradities, zoals de tarotkruistrekking, en blijf puur historisch. Eeuwenlang konden zigeunerinnen alleen kaartlezeres of sekswerker zijn; vandaag ben ik allebei. Ik houd me verre van witte leerstellingen, maar ook van hedendaagse boho-tarotsets die zich uitsluitend richten op de 22 kaarten van de Grote Arcana en de rest van het spel volledig negeren. Is er echt de moeite gedaan om de kaarten te begrijpen? Religieus gezien ben ik zelf orthodox, maar omdat de kerk tarottrekkingen sterk bekritiseert, houd ik me verre van hun invloed en concentreer me op de kaarten zelf.

Je ontwikkelde een nieuw, volledig origineel spel van 78 kaarten, getiteld The Stronza Tarot, dat je omschreef als gericht op “butch/fem-ervaringen, lesbianisme in het algemeen, sekswerk en gendertransitie”. Kun je iets vertellen over hoe dit project begon? Hoe heb je de naam gekozen?

Ik begon met dit tarot in 2020, tijdens een familiebreuk, als poging om het contact met mijn moeder te herstellen. Ik bestudeerde elke kaart van elk exemplaar dat ik bezat, vulde notitieboekjes met aantekeningen en schetsen — tot ik besefte dat ik al mijn kennis moest gebruiken om elke kaart zowel haar traditionele betekenis te geven als een deel van mijn eigen leven, als manier om na jaren van stilte weer contact te maken. Om mijn verhaal, mijn lesbianisme, mijn gender, via de kaarten te vertellen. Het kostte me twee jaar om dit evenwicht te vinden. 

De naam is eenvoudig: mijn vader is Italiaan en gewelddadig; als kind noemde hij me “stronza” — wat afhankelijk van de context kan worden vertaald als “teef”, “hoer”, “slet”… De hertoeëigening van die beledigingen als woorden van trots is van groot belang.

Je spel is in zwart-wit. Kun je deze keuze toelichten? Is er een verband met historische voorbeelden van ongesneden gedrukte bladen?  

Voor context: er bestaan enkele beroemde ongesneden gedrukte bladen, zoals de 15e-eeuwse Florentijnse Rothschild-bladen in het Louvre. Het was de bedoeling dat deze handmatig zouden worden beschilderd voordat ze werden verspreid.

Als praktijk: is er iets dat je in historische spellen mist?  

Het spel is in zwart-wit zodat ik me niet verlies in een esthetiek die de betekenis van de kaart zou vergeten — de eenvoud dwingt me om een duidelijke, simpele betekenis in gedachten te houden. Later heb ik gekleurde versies ontwikkeld voor illustraties, maar in tarot is kleur belangrijk en dat wilde ik niet vergeten. Soms denk ik erover na om er een gekleurde versie van te maken, maar dat zou opnieuw jaren werk zijn.

Je hebt sommige van je werken omschreven als behorend tot het horrorgenre. Kun je iets vertellen over hoe je deze stukken begrijpt — en het genre in het algemeen — in relatie tot gender?  

Bijvoorbeeld een van de werken die werden tentoongesteld in Grands Carmes is de afbeelding van de silhouet uit de filmreeks Alien. Het stuk draagt de tekst: “God needs more transexuals. Don’t die wondering”, met “Xenogender” erboven.

Kan je meer vertellen over de subtiele maar significante verschuiving van traditionele horrormotieven (vleermuizen, heksen, weerwolven) naar science fiction (aliens).

Ik ben opgegroeid met horror. De boekenkast puilde uit met boeken en dvd’s van onder andere Frankenstein, Alien en Dracula. Onze kat heette Akasha, een belangrijke vampier uit Anne Rices De Vampierkronieken. Vaak denkt men alleen aan Interview with the Vampire, maar haar universum is rijker — en het verlies van haar dochter speelt een grote rol. 

Zo is Wuthering Heights van Emily Brontë, de mooiste weergave van de zigeunercultuur die ik in lange tijd heb gezien. Witte mensen hebben de tarotkaarten van onze verhalen, van onze esthetiek, gekaapt om de gotische beweging te creëren - witter dan wit. In de hedendaagse horror worden we gefetisjeerd of uitgewist, en dat kan ik niet uitstaan. Carmilla was niet wit, Heathcliff was een zigeuner, vampiers worden regelmatig afgebeeld als mensen van kleur, net als zombies. Ik raak hier een beetje in verdwaald, omdat ik er zelf aan werk, tot ongenoegen van sommigen. Ik herontdek de gothic- en horrorstroming in al haar vormen uit vermoeidheid ten opzichte van die witheid. 

Wat betreft het buitenaardse wezen werk ik aan de evolutie van representaties — zombies zijn een perfect voorbeeld, we komen ze overal tegen — om ze te verbinden met de horror van sciencefiction, wellicht vanwege Doctor Who en hun gemuteerde ruimtevampieren. Doctor Who was lange tijd voor mij de beste representatie van niet-witte en queer personages in “horroristische” contexten.

Volgens de gangbare opvatting van beoefenaars zoals Aleister Crowley en andere Engelse occultisten die met de tarot werken, bestaat er een esthetische verbinding met horrorbeelden en een praktische met seksmagie.

Hoe verhoudt jouw praktijk, als iemand die horrormotieven gebruikt in de kaartlegging en om erotiek en sekswerk te onderzoeken, zich tot deze connotaties (van Crowley en anderen) vanuit een queer zigeunerperspectief?

Ik heb ze niet meegenomen in de eerste fase van mijn analyse van de kaarten, maar ik heb tientallen tarotdecks bestudeerd om hun visie en die van mijzelf, te begrijpen. Crowley's deck is in het bijzonder een prachtig werk waarin elke kaart zorgvuldig is uitgewerkt en bestudeerd. Het is zo jammer dat ik hem niet persoonlijk kan vragen hoe hij de uitdagingen die hij ondervond, aanpakte. Helaas zijn maar weinig mensen bekend met zijn werk. Maar ik denk dat tarot verbonden is met horror en erotiek: de meest gestelde vragen gaan altijd over liefde en seks, of over angstaanjagende situaties. Kaarten hebben imposante namen of harde symbolen (de Zwaarden Tien stelt een persoon voor volledig wordt doorboord; de Dood, de Gehangene, de Toren).

Ik heb de afgelopen twee jaar ook gemerkt dat veel horrorproducties, zowel series als films, gebruikmaken van de tarot. Ik heb de moed niet gehad om ze te bekijken, omdat ik niet wil dat de tarot wordt gezien als een vloek of als een symbool van horror. Het is immers slechts een instrument voor waarzegging en zelfinzicht, net als zoveel andere.

En vandaag? Naar het schijnt leven wij in de sciencefiction-dystopie die schrijvers uit de 20e eeuw zich voorstelden. Wat moeten we doen — en welke rol spelen de kaarten in onze hedendaagse context?

Ik ben het daar niet mee eens. Ik denk dat we juist in een sciencefiction-dystopie zouden willen leven, omdat we dan de troeven in handen zouden hebben (lol) om eruit te ontsnappen.

Ik ben een enorme fan van sciencefiction uit de jaren  '60 tot en met de jaren '80. De boeken van Asimov liggen naast mijn bed, de boeken uit zijn Robot Cyclus staan hoog opgestapeld ​​en dreigt in te storten.

Ik heb Foundation, Brave New World, Fahrenheit 451 gelezen — en meer recent Silo van Hugh Howey, die ik je absoluut aanraad.

Als queer zigeuner zie ik alleen maar een opkomst van het fascisme, een stap terug, misschien een nieuwe Koude Oorlog. Ik zou het liever als een sciencefiction-dystopie zien, dan zou ik tenminste weten wat ik moet doen.

Wat we moeten doen, is verder gaan dan alleen protesteren. De politie heeft me laatst in elkaar geslagen; ik dacht dat ik dood zou gaan. Ik lag te slapen in mijn eigen huis. Ze hebben een aanklacht tegen me ingediend voor mishandeling omdat ik zou hebben gespuugd, terwijl ik degene ben die uiteindelijk getraumatiseerd in mijn bed is beland.

Het justitiepaleis wordt niet gebruikt en er staat een monument voor Leopold II — het is een schande. Wat mij betreft moet het justitiepaleis worden gesloopt, de 300 miljoen die aan de steigers is besteed moeten worden teruggevorderd, de herstelbetalingen aan Congo moeten worden voldaan, de rest moet naar sociale voorzieningen gaan en de gevangenissen moeten worden hervormd zodat ze later helemaal kunnen worden afgeschaft.

Protesten alleen zijn niet meer genoeg; we schreeuwen alleen nog maar, omringd door agenten, op door de overheid goedgekeurde routes. We moeten politici uit de Pride weren; hun budget moet naar opvangcentra voor kansarme jongeren gaan. We moeten heb TSFB (Trans Solidariteitsfonds) steunen. Organisaties moeten stoppen met eindeloze discussies en in actie komen, ook al is het niet perfect. Ik ben al eens dakloos geweest; een bank in een kraakpand is beter dan een bankje buiten.

In Brussel staan tientallen gebouwen leeg — geef ze aan mij, ik renoveer ze en maak er opvangcentra van.

De rol van de kaarten? Neem de tijd om je tekortkomingen te erkennen, zodat je beter kunt worden. “Gitane” — de term die de artiest gebruikt om hun Roma-erfenis te benoemen.

Interview: Expo Working Group - Foto's: Katrien Schuermans